Teoria queer. Co to jest? Dla kogo?

Oto moje wolne skojarzenia z „teorią queer”: tożsamość, różnorodność, wolność wyboru, płynność, konstruowanie, zmienianie (się), kultura, społeczeństwo, dyskurs, wielość, niedookreśloność, subiektywność, dekonstrukcja. Tyle. To przychodzi mi do głowy „na szybko”.

Postanowiłem napisać krótki tekst o tym, czym jest teoria queer, w jaki sposób może być użyteczna (mieć wartość użytkową). Wpatruję się teraz w monitor komputera i wydaje mi się to szalenie trudne, choć wiem, że możliwe. Czy uważasz Czytelniczko/ku, że język w obiektywny, prawdziwy sposób opisuje rzeczywistość? Czy raczej podejrzewasz, że jest on istotnym ograniczeniem (poprzez narzucony „z góry”, nie zawsze adekwatny system pojęć) w poznawaniu tego, co nas otacza? Nie, oczywiście nie mówię teraz, że język jest bezużyteczny; stwierdzam natomiast, że język nie stanowi realnej reprezentacji świata, który opisuje („ukłon” w kierunku Jaquesa Derridy[1]). Jeśli jesteś skłonna/y zgodzić się ze mną, możliwe, że także dalej będziemy się dogadywać. Czy jako osoba żyjąca w określonym społeczeństwie i kulturze czujesz się w pełni odrębna/y i autonomiczna/y? Czy też dostrzegasz, że kontekst społeczno-kulturowy decyduje w ogromnej mierze o tym, jaka/i oraz kim możesz być? Ja odpowiadam twierdząco na drugie pytanie; a Ty? Czy uważasz, że kultura i społeczeństwo dają bezterminowe przyzwolenie na różnorodność w odniesieniu do sposobów przeżywania i wyrażania siebie? Czy też bliższy jest Ci pogląd, że kontekst społeczno-kulturowy ogranicza wspomnianą różnorodność – poprzez „zachęcanie” do powtarzania/odtwarzania tego, co uznawane za normę (Michel Foucault[2] powiedziałby teraz o dyskursywnej władzy, zaś Judith Butler[3] dodała „performatywność”[4])? Po raz kolejny odpowiadam twierdząco na drugie pytanie. Jeśli do tej pory się nie rozminęliśmy (chodziło o to, by zawsze odpowiadać twierdząco na drugie pytanie!:), to niewykluczone, że jesteś entuzjastą/ką teorii queer.

Zwrócenie uwagi na niedoskonałość języka w opisie rzeczywistości, uznanie wpływu kultury (w szczególności języka!) i społeczeństwa na sposób (najgłębszego) przeżywania własnej osoby oraz przyznanie, że kontekst społeczno-kulturowy „maskuje” różnorodność naszych cech oraz form ekspresji – wszystko to odniesione do seksualności i gender[5] stanowi rdzeń teorii queer.

Teoretycy queer przekonują, że właściwością rzeczywistości jest różnorodność; że jesteśmy – jako jednostki – niepowtarzalni (w sposobie przeżywania własnej seksualności i/lub gender). Podkreślają, że o tej wyjątkowości stanowią głównie różnice indywidualne (źródłem tych różnic jest nasza biologia, ale także – zwykle niedoceniane: kultura i społeczeństwo), a nie międzygrupowe – wchodzimy bowiem w życie z zestawem cech indywidualnych, a nie zbiorowych. Kultura i społeczeństwo niwelują tę różnorodność – przede wszystkim poprzez system pojęć i schematów zakorzenionych w języku. Queer przekonuje, że język – w odniesieniu do seksualności i gender – nie odzwierciedla obiektywnej rzeczywistości (zmusza natomiast do poznawania świata przez heteronormatywny[6] pryzmat!). Postuluje się, że obecne w języku określenia seksualności, to jedynie społeczno-kulturowe konstrukty (często bez wystarczającego biologicznego uzasadnienia), wymuszające na nas wybieranie jednej z kilku standardowych tożsamości. Dokładnie tak, wg teoretyków queer, miałaby się przedstawiać kwestia np. orientacji seksualnej, „oferującej” trzy odrębne, niezachodzące na siebie kategorie: homo-, hetero- i biseksualizmu. Tymczasem, jak zauważają „queerowcy”, nasze przeżywanie seksualności i/lub gender daleko wykracza poza takie sztywne, z założenia trwałe w czasie kategorie. Tak więc, kontynuując poprzedni przykład, nie wszyscy „odnajdą się” (uznają za uzasadnione takie opisanie siebie), jako hetero-, homo- czy biseksualni. Teoria queer „mówi”, że takich tożsamości (już nie orientacji!) – tu: dotyczących ukierunkowania potrzeb psychoseksualnych na partnerów określonej płci – jest bardzo wiele (natomiast tylko trzy z nich: homo-, hetero-/biseksualizm, zostały nazwane) i każda z nich zasługuje na akceptację i szacunek. Co bardzo ważne: określenia tożsamości dokonuje sam/a Zainteresowany/a (samookreślenie). Nikt nie wie lepiej od Ciebie, jaki/a jesteś, jak chcesz siebie opisywać! Ponadto, tożsamości mogą zmieniać się w czasie, a osoba ma prawo takiej zmiany dokonywać. Może teraz jest dla Ciebie jaśniejsze, Czytelniku/czko, dlaczego queer skojarzył mi się z wolnością, płynnością, subiektywnością itp.?

Właściwie: dlaczego „queer”? Co znaczy ten termin? Czas teraz na niezwykłą historię, stanowiącą żywy dowód na trafność jednego z założeń teorii queer: język jest niedoskonałym systemem pojęć kształtujących rzeczywistość. Słowo „queer” zmieniało stopniowo swoje znaczenie i charakter w ciągu ostatnich 20. lat. „Queer” oznacza w języku angielskim „dziwny, dziwaczny”; jednak słowo to było (bywa do tej pory) używane z obraźliwą intencją, w znaczeniu polskiego określenia „pedał”. W latach 90. XX w. badacze tacy, jak Judith Butler[3], zajmujący się mniejszościowymi sposobami przeżywania seksualności (termin odnosi się do orientacji psychoseksualnej i płci biologicznej) oraz gender, zrobili „psikusa” tym, którzy zwykli używać słowa „queer” w homofobicznym (przede wszystkim) kontekście. Mianowicie, wykorzystano termin „queer”, jako nazwę teorii naukowej, z początku przynależnej głównie do kulturoznawstwa/socjologii. Opisany „psikus” miał niezwykłe konsekwencje praktyczne: słowo „queer” zaczęło tracić znieważający wydźwięk. Jednocześnie wprowadziło Znieważanych (m.in. osoby nieheteroseksualne, nieidentyfikujące się ze stereotypowymi wzorcami kobiecości/męskości, interseksualne[7]) oraz problematykę krzywdzących skutków znieważania, do dyskursu (dialogu) naukowego – w zdecydowanie pozytywnym (niemarginalizującym, niedyskryminującym) kontekście. No dobrze. Nazwa, nazwą, teoria teorią, ale co z tego wynika – praktycznie!?

Uważam, że queer nie jest (już) tylko teorią naukową, jest także codzienną praktyką. Nie chodzi tutaj jedynie o praktykowanie, w znaczeniu „bycia” osobą, której tożsamość zawiera się w perspektywie queer (a nie może być ona opisana poprzez dominujące w naszej kulturze pojęcia, dotyczące gender i seksualności). Rozumiem bowiem „queer-praktykowanie” również, jako taki sposób postrzegania rzeczywistości i budowania relacji z innymi, który uwzględnia fakt, że seksualność i gender jest konstruktem społeczno-kulturowym. Na takie „przekuwanie” teorii queer w aktywność/działanie jest miejsce zarówno w badaniach naukowych, jak i np. w psychoterapii – w szczególności z osobami LGBTQ (trudno o bardziej praktyczne zastosowanie!). Queer nie jest tylko ciekawostką teoretyczną, ale odnosi się również do przeżywania siebie (swojej tożsamości) przez wiele osób należących do Społeczności LGBTQ[8]. Nie można zapominać, że niektóre tożsamości seksualne i genderowe mogą istnieć tylko „poprzez” queer – nie ma bowiem dla nich kategorii w Zachodnim, dominującym sposobie opisywania gender i seksualności – oto ważna odpowiedź na pytanie: To po co ten queer?

To wszystko, co postanowiłem napisać w krótkim tekście o teorii queer (wcale nie taki krótki!). Moje skojarzenia na koniec: Osoba, niepowtarzalność, unikalność, język. Pewnie uwrażliwiłem się własnymi słowami o „queerowaniu”, jako codziennym praktykowaniu określonego sposobu bycia w świecie. Uważam, że to słuszna wrażliwość.

 

Dr Daniel Bąk – psychoterapeuta, psycholog

 

Polecam:

Bojarska, K. (2008). Krytyka pojęcia orientacji seksualnej w świetle społecznego konstrukcjonizmu i teorii queer. W: A. Jodko (red.) Tabu seksuologii (wyd. I, s. 11-31). Warszawa: Wydawnictwo SWPS Academica.